Un, su, tuz ve maya bir kazan veya teknede birbirine karıştırılarak yoğrulur, una su karışınca eriyen kısımlar dışında erimeyen kısımlar su emerek şişer. Ekmeğin basitçe tarifi bu. Türkiye’de neredeyse her sofranın, en önce geleni, en çok yenileni olan ekmek, neden Türkiye’de bu kadar tüketiliyor?
Ekmeğin, birçok türü var: Buğday ekmeği, tahıl ekmeği, yulaf ekmeği, sarı buğday ekmeği, köy ekmeği, çavdar ekmeği, kepek ekmeği, standart beyaz Türk ekmeği, ay çekirdekli ekmek, ruşeymli ekmek, haşhaşlı ekmek, zeytinli ekmek, cevizli ekmek, mısır ekmeği, tuzsuz ekmek, tandır ekmeği, francala ekmek, baget ekmek, lavaş ekmeği, susamlı ekmek… Bunlar bildiklerimizin bir kısmı.
Katıldığı bir televizyon programında, “Ekmek aptal toplumların temel gıda maddesidir. Bizim toplum ekmek ile doyduğu için başında 20 senedir böyle yöneticiler duruyor” dediği gerekçesiyle, 9 Kasım 2022’de yargılanıp kısa bir süre cezaevinde tutulan Ekmek Üreticileri Sendikası Başkanı Cihan Kolivar hakkında birden çok suçlamayla açılan davanın üçüncü duruşması, 20 Ekim tarihinde devam edecek. Kolivar hakkında, “halkın bir kesimini sosyal sınıf farklılığına dayanarak alenen aşağılama”, “cumhurbaşkanına hakaret” ve “Türk milletini alenen aşağılama” suçlarından 11 yıl 11 aya kadar hapis cezası istemiyle dava açılmıştı.
Ben de bu haberde ekmekle ilgili verileri derleyip toplamak istedim. Umarım işinize yarar. Lütfen, eğer bu derlemeden bir yerde faydalanırsanız, bu siteye –onurmetin.com.tr-‘ye referans verin.
İçindekiler
Tarihte ekmek
Ekmeğin tarihi medeniyetlerin tarihi kadar eskidir. Ekmek, insanoğlunun bilinen en eski ve önemli gıda maddesi. Anlatılanlara göre, ilk insanlar su ile ıslatılmış ve kendi haline bırakılmış buğday kırmasında gözeneklerin meydana geldiğini görmüşler ve gözenekli kütleyi sıcak taşlar üzerinde pişirdikleri zaman tadının ve lezzetinin iyi olduğunu görerek tüketmeye başlamışlar.
Avrupalılar buğdaydan önce çavdar gibi diğer tahıl ürünlerini kullanmışlar, ancak 15. yüzyıldan itibaren buğdaydan beyaz ekmek yapımına başlamışlardır.
Ekmek, tarihi ve çağdaş önemi nedeniyle Batı dünyası ve Asya’daki birçok kültürde sadece beslenmenin ötesinde bir öneme sahip. Ekmek, Hıristiyanlıkta da Eucharist’in (şarabın yanı sıra) unsurlarından biri olarak önemlidir. İngilizce companion (refakatçi) kelimesi Latince com- “birlikte” ve panis- “ekmek” kelimelerinin birleşiminden geliyor. Çünkü “refakatçi” kelimesi, yemeğin insanların fiziksel olarak bedenleri dışında, ruhlarını, cömertliği ve dostluğu da beslediğini hatırlatır. Biriyle yemek yemek, o kişiyle bir düzeyde rahat olunduğu anlamına gelir.
Ekmeğin siyasi önemi oldukça büyüktür. 19. yüzyıl Britanya’sında, Mısır Yasaları nedeniyle ekmeğin fiyatının şişirilmesi büyük siyasi ve sosyal bölünmelere neden olmuş ve serbest ticarete karşı korumacılık tartışmalarının merkezinde yer almıştır. 13. yüzyılda Ekmek ve Bira Ağır Cezası (The Assize of Bread and Ale), fırıncıları kısa süre için cezalandırarak ortaçağda ekmeğin önemini ortaya koymuş ve ekmek yarım yüzyıl önce Magna Carta’da yer almıştır.
Diğer yiyecekler gibi, “doğru” ekmek türünü seçmek, sosyal bir sinyal olarak kullanılır, örneğin, pahalı ekmek satın alan kişinin mali açıdan güvende olduğunu veya mevcut modanın en sağlıklı bulduğu herhangi bir ekmek türünü satın alan kişinin sağlık bilincine sahip bir tüketici olduğunu söylemek mümkündür.
Basit, ucuz ve uyarlanabilir bir yiyecek türü olan “ekmek”, Yunanca ve Pencapça gibi bazı dillerde ve lehçelerde genel olarak “yemek” kelimesinin eş anlamlı olarak kullanılır. Simit, baget, bisküvi, bocadillo, börek, chapatis, Challah, lavaş, naan, pide, pizza, simit, puris, tortilla, Roti, Paratha ve diğerleri gibi dünya çapında temel ekmek tarifinde birçok varyasyon vardır. Brezilya, Kolombiya, İtalya ve Rusya da dahil olmak üzere birçok ülkede çeşitli geleneksel “peynirli ekmekler” vardır.
Türkiye’de yediklerimizin başında gelen ekmekle ilgili, yayınlanmış bir makale Prof. Dr. Hamza Zülfikar’ın. Zülfikar Eylül 2012 tarihli makalesinde, 70 civarında ekmek türünü yazmış (sayfa 15-17), hem ekmek ile ilgili birçok birleşik kullanılan sözcüğü sıralamış, hem de deyimleri, birleşik kelime yapılı sözleri hem de atasözlerini anmış.
Deyimler: ekmek aslanın ağzında, ekmek çarpsın, ekmek elden su gölden, ekmek öpmek, ekmeğine göz koymak, ekmeğine yağ sürmek, ekmeğini kazanmak, ekmeğini taştan çıkarmak, birinin ekmeğini yemek, ekmeği ile oynamak, ekmek düşmanı, ekmek kapısı, ekmek parası, ekmeği dizinde.
Ekmek ve nan sözlerini içeren birleşik fiil yapısındaki kelimelerimiz de şunlardır: ekmeğinden olmak, birini ekmeğinden etmek, “Birinin iyiliğini görmek, birinin ekmeğiyle geçinmek” anlamında nan u nimetle perverde olmak.
Ekmek sözünü içeren birleşik kelime yapısındaki kelimeler de şunlardır: Çorak yerlerde yetişen turpgillerden, beyaz ve mor çiçekleri olan, hekimlikte de kullanılan bir bitki anlamında kuşekmeği, sarayda ekmek hazırlamayla görevli kimse anlamında ekmekçibaşı.
Dünyada kim en az ekmek yiyor?
Dünyada ekmek tüketmeyen toplum, birkaç küçük coğrafya hariç yok gibi. Ancak tüketim, gruptan gruba değişiyor.
Ekmeğin mutfağın önde gelen veya geleneksel bir parçası olmadığı ve diğer temel gıdaların öncelikli olduğu birkaç ülke veya bölge var.
Doğu Asya: Çin, Japonya ve Kore gibi ülkelerde ekmek yerine pirinç, erişte ve diğer tahıllara dayalı geleneksel beslenme biçimleri vardır.
Güneydoğu Asya: Tayland, Vietnam ve Endonezya gibi birçok Güneydoğu Asya ülkesinin birincil temel gıdası pirinçtir ve ekmek, geleneksel diyetlerde yaygın olarak tüketilmez.
Orta ve Güney Amerika: Mısır ve mısır bazlı ürünler, geleneksel yemeklerde ekmeğin yaygın olmadığı Meksika, Guatemala ve Peru gibi ülkelerde genellikle daha yaygındır.
Pasifik Adaları: Birçok Pasifik Adası ülkesinde, geleneksel diyet taro, yer elması ve tatlı patates gibi kök mahsullerin yanı sıra balık ve deniz ürünlerinden oluşur ve bu da ekmeği daha az yaygın hale getirir.
Eskimolar ve Yerli topluluklar: Arktik bölgelerdeki Eskimolar gibi bazı Yerli topluluklar, tahıl ve ekmeğe sınırlı erişimle balık, et ve diğer yerel kaynaklara dayalı diyetlere sahiptir.
Unutulmamalıdır ki ekmek bu bölgelerde temel gıda maddesi olmasa da, küreselleşme ve modernleşme dünyanın birçok yerinde ekmek ve diğer unlu mamullerin bulunabilirliği ve tüketiminin artmasına yol açmıştır. Bu nedenle beslenme alışkanlıkları kültür alışverişi, göç, ticaret gibi çeşitli faktörler nedeniyle zaman içinde değişime uğramaktadır.
Bir de bu haber için veri toplarken bulduğum bir veri daha var. Tayland’da ekmek tüketiliyor, ancak, dünyanın hiçbir yerinde olmayan bir biçimde, Taylandlılar ekmek arası dondurma yapıp yiyorlar.
Dünyada ekmek hangi ülkede ne kadar tüketiliyor?
Maalesef, ilk sorumuzun cevabı Türkiye. Dünyada kişi başı en yüksek ekmek tüketilen ülke olan Türkiye’nin bu “başarısı”, Guiness Rekorlar kitabında bile yer almış.
Guiness Rekorlar kitabı, Türkiye’nin tüketimi hakkında şunları söylemiş:
2000 yılı itibariyle kişi başı en fazla ekmek tüketen ülke kişi başı 199,6 kg ile Türkiye’dir. Türk halkı yılda kendi vücut ağırlığının üç katından fazla ekmek tüketiyor.
Türkiye’yi ekmek tüketiminde 135 kg ile Sırbistan ve Karadağ ve 133,1 kg ile Bulgaristan takip ediyor.
Dünyada en çok ekmek tüketilen ülkeler sıralamasında, Türkiye en başta.
Uluslararası Tahıl Konseyi’nin 2000 tarihli raporuna göre, ortalama bir Türk yılda yaklaşık 200 kilo ekmek tüketiyor ve bu da Türkiye’yi kişi başına dünyanın en büyük ekmek tüketicisi yapıyor. Bu kısmen, ekmeğin Türkiye’de uygun fiyatlı ve yaygın olarak bulunabilen bir gıda olmasından, birçok küçük fırının ve sokak satıcısının gün boyunca taze ekmek satmasından kaynaklanmaktadır.
Türkiye’de ekmek tüketimi yüksek olmakla birlikte, bazı ülkelerde de derin bir ekmek sevgisi olduğunu belirtmekte fayda var. Hatta Almanya, Fransa, İtalya gibi birçok Avrupa ülkesi ekmekçilik gelenekleriyle tanınır ve kişi başına yüksek miktarda ekmek tüketen ülkeler.
Ticaret Bakanlığı’nın 2018 Türkiye İsraf Raporu’na göre, Türkiye’de evlerin 78,9’u için her gün ekmek alınıyor. Aynı raporda, haftada yaklaşık iki ekmek çöpe atıldığından bahsediliyor. Yani haftada yaklaşık 400-500 gram, günlük 71,4 grama denk geliyor.
Ekmek fiyatı ne kadar oldu?
Peki, hangi ilde ekmek fiyatları en son ne kadar oldu?
Bu yazı 23 Temmuz 2023 tarihinde güncellendi.
Bu tarihte bilinen ekmek fiyatları ve gramajları şöyle:
- 240Gr İstanbul ekmek fiyatı: 8,00 TL
- 210Gr İstanbul ekmek fiyatı: 7,00 TL
- 500G İstanbul Organik Halk Ekmek fiyatı: 13.50 TL
- İstanbul Köy ekmeği fiyatı: 15,00 TL
- İstanbul Sofra ekmek fiyatı: 7.00 TL
- İzmir ekmek fiyatı: 7,00 TL
- Ankara ekmek fiyatı: 7,00 TL
- Kocaeli ekmek fiyatı: 7,50 TL
- Bursa ekmek fiyatı: 7,50 TL
- Eskişehir 200Gr ekmek fiyatı: 7,00 TL
- Sivas Suşehri 240Gr ekmek fiyatı: 7,50 TL
- Trabzon 220 gram ekmek fiyatı: 7,50 TL
- Trabzon 400 gram ekmek fiyatı: 10,00 TL
- Malatya halk ekmek fiyatı: 4,00 TL
- Besaş ekmek fiyatı: 4,75 TL
- Konya ekmek fiyatı: 4,00 TL
- Kayseri ekmek fiyatı: 5,00 TL
- 250 Gr Uşak ekmek fiyatı: 7,50 TL
- 210Gr Osmaniye ekmek fiyatı: 5,00 TL
- Rize ekmek fiyatı: 6,00 TL
- Van ekmek fiyatı: 6,00 TL
- Erzincan ekmek fiyatı: 5,00 TL
- Balıkesir ekmek fiyatı: 5,00 TL
- Baget 250 Gr ekmek fiyatı 6,00 TL
- Fransız Baget 350 Gr ekmek fiyatı 8,00 TL
- Tam Buğday 400Gr ekmek fiyatı: 12,00 TL
- 290 Gr Bim ekmek fiyatı: 7,50 TL
- Şanlıurfa Siverek ekmek fiyatı: 10,00 TL
- Sade baget emek fiyatı: 11.00 TL
Bir yanıt yazın